Халықаралық шарттар Қазақстан Республикасының қолданыстағы құқығының құрамдас бөлігі болып қала береді – Виктор Малиновский

Конституциялық реформа жөніндегі комиссияның оныншы отырысында «Нархоз университеті» КеАҚ профессоры Виктор Малиновский жеке тұлғаның құқықтық мәртебесіне арналған жаңа Ата заң жобасының 14-бабы бойынша пікір білдіріп, бірқатар маңызды түзетулерге назар аударды.

Оның айтуынша, Қазақстан Республикасының қолданыстағы құқығының мәнін, мазмұны мен қолданылуын айқындауы тиіс деген ережені адам құқықтары мен бостандықтарын қамтитын 14-баптың 2-тармағында бекіту керек.

«Конституцияға сәйкес, заң шығарушы, атқарушы және сот билігі органдары қызметінің басты ұстанымы адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз етуге негізделуі тиіс. Билік органдары қабылдайтын кез келген заң, нормативтік және өзге де құқықтық актілер осы құндылықтарды қорғауға және жүзеге асыруға бағытталуы қажет. Сондай-ақ, әрбір жеке шешім тұлғаның құқықтарын басшылыққа алуы тиіс», – деді Виктор Малиновский.

Оның айтуынша, «қолданыстағы құқық» ұғымын жүйелі түрде қолдану заң тұрғысынан дұрыс. Бұл ұғым тек заңдарды ғана емес, құқықтың басқа да көздеріне түсініктеме береді. Сонымен қатар, профессор бұл ұғымның мемлекеттегі құқықтық олқылықтарды жоюға және адамдардың құқықтарын қорғауды күшейтуге арналғанын атап өтті.

Өз сөзінде Малиновский 14-баптың 3-тармағына да ерекше тоқталды. Спикер адамның құқықтары мен міндеттері азаматтығынан туындайтынын жеткізіп, бұл құқықтардың тұлғаның мемлекетпен берік саяси-құқықтық байланысына негізделетінін айтты. Ғалым оларды нақты әрі бұлжытпай бекіту қажеттігін де алға тартты.

Профессордың пікірінше, мұндай конституциялық нақтылау адам мен азаматтық құқықтың ара-жігін ажыратуға мүмкіндік береді. Бұл конституциялық құқық теориясы мен тәжірибесінде жалпыға танылған тәсіл болып есептеледі.

«Адам құқықтары абсолютті, бөлінбейтін және әмбебап сипатқа ие. Олар әрбір адамға туғанынан бері тиесілі және азаматтығына, құқықтық мәртебесіне, тұрғылықты жеріне немесе басқа да жағдайларға тәуелді емес. Адам құқықтары ең жоғары конституциялық құндылық болып саналады және қолданыстағы барлық құқықтың мәнін, мазмұнын және қолданылуын айқындайды», – деді профессор.

Оның айтуынша, сәйкесінше ааматтық тек азаматтық құқықтардың көлемін ғана айқындап қоймайды, сонымен бірге адамның мемлекеттегі ерекше құқықтық мәртебесін көрсетеді. Сәйкесінше, жеке адамдарға ғана тән арнайы міндеттерді де белгілейді.

«Мұндай міндеттерге Қазақстан Республикасын қорғау және әскери қызмет атқару, тарихи және мәдени мұраны сақтау туралы қамқорлық, табиғатты қорғау және табиғи байлықтарға ұқыпты қарау, сондай-ақ Конституция мен заңдардан тікелей туындайтын өзге де міндеттер жатады», – деді Малиновский.

Бұл ереже әртүрлі тұлғалардың құқықтары мен міндеттерін нақтылай отырып, Ата заңдағы 14-баптың мәнін ашады дейді профессор. Сонымен қатар, Малиновский аталған баптың 5-тармағына да түсініктеме беріп, құжатта жеке тұлғаның құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асырудың шегі әділ түрде белгіленгенін атап өтті.

Баяндаманың жеке бір бөлігі халықаралық шарттарға және олардың ұлттық құқықпен арақатынасына арналды. Малиновский Конституция жобасында ратификацияланған халықаралық шарттар Қазақстан Республикасының қолданыстағы құқығының құрамдас бөлігі екенін және ұлттық құқықтық жүйеде қолданылуға тиіс екені туралы қағидаттың сақталатынын хабарлады.

Оның пікірінше, ратификацияланған халықаралық шарттардың заңдардан басымдығы туралы ереженің жойылуы адам құқықтары саласындағы бұрын ратификацияланған және қолданыстағы халықаралық шарттарға қауіп төндірмейді.

Осылайша, профессор сөзіне сәйкес, басты мәселе құқық көздерінің формалды басымдығында емес екен. Ең маңыздысы – соттар мен өзге де мемлекеттік органдардың құқық қолдану тәжірибесінде халықаралық шарттардың күші сақталады. Жаңа Конституция жобасы бұл қағидатты жоққа шығармайды және деңгейін түсірмейді.

Международные договоры сохраняются частью действующего права Казахстана – Виктор Малиновский

На очередном заседании Комиссии по Конституционной реформе профессор НАО «Университет Нархоз» Виктор Малиновский представил развернутую позицию по статье 14 проекта новой Конституции, посвящённой правовому положению личности, обозначив ряд принципиальных конституционных уточнений.

Говоря о пункте 2 статьи 14, он отметил необходимость закрепить положение о том, что права и свободы человека определяют сущность, содержание и применение действующего права Республики Казахстан.
«Провозглашенные Конституцией права и свободы человека и гражданина должны выступать основополагающим критерием и целью принятия любого закона, подзаконного, нормативного и иного правового акта органов законодательной, исполнительной и судебной власти, а также каждого индивидуального правоприменительного решения, затрагивающего условия и порядок реализации прав и свобод личности», – сообщил Виктор Малиновский.

Использование более широкого и системного понятия «действующее право», по его словам, является юридически точным, поскольку охватывает не только законы, но и иные источники права, обязывая государство устранять существующие и потенциальные пробелы в регулировании и расширять гарантии защиты прав личности.

Отдельное внимание Малиновский уделил пункту 3 статьи 14, указав на необходимость прямо и недвусмысленно закрепить, что гражданину Республики Казахстан права и обязанности принадлежат в силу гражданства, то есть вытекают из устойчивой политико-правовой связи лица с государством. Такое конституционное уточнение, по его словам, позволяет четко разграничить права человека и права гражданина, что является общепризнанным подходом в теории и практике конституционного права.

«Права человека носят абсолютный, неотчуждаемый и универсальный характер, принадлежат каждому от рождения и не зависят от гражданства, правового статуса, места проживания или иных условий. Они выступают высшей конституционной ценностью и предопределяют смысл, содержание и применение всего действующего права», – подчеркнул профессор.

В то же время гражданские права принадлежат лицу исключительно в силу гражданства и выражают его особый правовой статус как члена политического сообщества государства.
Соответственно, подчеркнул профессор, гражданство обуславливает не только объем гражданских прав, но и возложение на лицо специальных конституционных обязанностей, которые не могут быть в равной мере возложены на иных лиц.

«К числу таких обязанностей относятся защита Республики Казахстан и несение воинской службы, забота о сохранении исторического и культурного наследия, охрана природы и бережное отношение к природным богатствам, а также иные обязанности, прямо вытекающие из Конституции и законов», – отметил Малиновский.

По его словам, закрепление данного положения позволит обеспечить конституционную ясность при определении объема прав и обязанностей различных категорий лиц и укрепить правовую логику статьи 14. Комментируя пункт 5 статьи 14, Малиновский отметил, что он справедливо закрепляет пределы осуществления прав и свобод личности.

Отдельный блок выступления был посвящен международным договорам и их соотношению с национальным правом. Малиновский сообщил, что проект Конституции сохраняет принцип, согласно которому ратифицированные международные договоры являются частью действующего права Республики Казахстан и подлежат применению в национальной правовой системе.

В этой связи исключение положения о приоритете ратифицированных международных договоров над законами, по его оценке, не создает угрозы для ранее ратифицированных и действующих международных договоров в области прав человека.
Таким образом, подчеркнул профессор, ключевым является не формальный вопрос приоритета источников, а реальное соблюдение международных договоров наряду с законами в правоприменительной практике судов и иных государственных органов, что проектом новой Конституции не исключается и не умаляется.